Historia BO w Polsce i Europie

Budżet Obywatelski w świecie

Po raz pierwszy budżet obywatelski wprowadzono w brazylijskim mieście Porto Alegre w 1989 r. i od tego czasu rokrocznie podejmowane są tam działania związane z jego realizacją. Od samego początku była to inicjatywa oddolna, powstała z woli mieszkańców. Nie byłoby jednak sukcesu we wprowadzaniu budżetu obywatelskiego gdyby nie poparcie lokalnych władz.

Realizacja budżetu obywatelskiego w Porto Alegre polega na dużym zaangażowaniu mieszkańców, którzy co roku biorą udział w kilku cyklach spotkań organizowanych na osiedlach miasta. Mieszańcy 16 osiedli zajmują się sprawami publicznymi w miejscach, które zamieszkują, ponadto wydzielono kilka obszarów tematycznych, które dotyczą całego miasta.

Wprowadzanie budżetu obywatelskiego podzielone jest na kilka etapów. W pierwszym etapie mieszkańcy w trakcie spotkań są informowani przez przedstawicieli Urzędu Miasta o inwestycjach zrealizowanych w poprzednim roku i o przedsięwzięciach planowanych na kolejny rok. W ich trakcie mieszkańcy mogą wspólnie z przedstawicielami władz miasta określać cele, na które będą przeznaczone środki finansowe. Ponadto na zgromadzeniach mieszkańców wybierani są delegaci reprezentujący poszczególne osiedla.

W ramach wprowadzania budżetu obywatelskiego w Porto Alegre tworzą się fora obywatelskie i Rada Budżetu Obywatelskiego. W drugim etapie tego procesu delegaci osiedli spotykają się z mieszkańcami dyskutując nad propozycjami inwestycyjnymi i ustalając hierarchię ich ważności. Spotkania na forach są dostępne dla wszystkich i obowiązuje w nich zasada równości, uczestniczą w nich również przedstawiciele Urzędu Miasta.

W kolejnym etapie, zgromadzenia mieszkańców wyłaniają członków Rady Budżetu Obywatelskiego, której celem jest zebranie propozycji inwestycyjnych z całego miasta i umieszczenie ich na jednej liście oraz skonfrontowanie tych propozycji z dostępnymi środkami finansowymi na dany rok. W ten sposób powstaje plan inwestycyjny, który realizowany jest w następnym roku, przy czym wykonanie tych inwestycji jest również monitorowane przez mieszkańców.

Przykład Porto Alegre nie jest jedynym modelem wprowadzania budżetu partycypacyjnego, jednakże sama idea zyskała szybko rozgłos i popularność. Do roku 2008 w Brazylii budżet obywatelski wprowadziło około 200 miast, a następnie wzór ten znalazł naśladowców w Ameryce Południowej, gdzie do roku 2010 budżet partycypacyjny wprowadzono w ok. 510 miastach. Tak duża popularność tej idei sprawiła, że zainteresował się nią cały świat, budżety obywatelskie są wprowadzane w Europie, Afryce, Azji i Ameryce Północnej.

 

 

Budżet obywatelski w Europie

 

W Europie pomysł ten początkowo podchwyciły miasta w Wielkiej Brytanii, Francji, Włoszech, Niemczech i Hiszpanii. Budżet obywatelski zaczęły wprowadzać również dzielnice wielkich miast, w tym dzielnice Berlina (Kreuzberg), Londynu (Ladywell), Paryża i Rzymu. W średnich miastach budżet jest realizowany na całym ich obszarze. Widząc korzyści wynikające z tej procedury zaczęto ją wprowadzać nawet w małych gminach we Włoszech (Grottamare, Altidona). Mechanizmy stosowania tego budżetu są wprowadzane (oprócz miast i gmin) czasami także do szkół, uniwersytetów
i instytucji kultury.

Rozprzestrzenianie się budżetu partycypacyjnego w Europie przedstawiają statystyki: „W 2000 roku pionierskich miast, które zdecydowały się na to rozwiązanie było w Europie 6. Pięć lat później liczba ta wzrosła do 55 miast, aby w 2008 roku przekroczyć 100. W 2005 roku prawie 5 milionów mieszkańców Europy miało możliwość wypowiedzenia swojej opinii o miejskich wydatkach w ramach procedury budżetu obywatelskiego. Jeśli chodzi o poszczególne kraje – to przoduje Hiszpania, gdzie w tym samym 2005 roku 5,2% ludności mieszkało w miastach z funkcjonującym budżetem obywatelskim. W Niemczech takich mieszkańców było 1,4%, około 1%
w Portugalii, we Włoszech, Francji i Wielkiej Brytanii.”

Obecnie spotykane są różne modele realizacji budżetu obywatelskiego, takie jak:

  • „Europejska wersja modelu Porto Alegre” (gdzie wykorzystuje się doświadczenia nabyte w tym brazylijskim mieście),
  • „Uczestnictwo zorganizowanych grup interesów” (duży wpływ na jego realizację mają stowarzyszenia, organizacje pozarządowe, związki zawodowe i inne zorganizowane grupy mieszkańców),
  • „Fundusz społeczności lokalnej na poziomie lokalnym i miejskim” (niezależnie
    od budżetu miasta wydzielany jest specjalny fundusz przeznaczany na publiczne inwestycje oraz na społeczne, kulturalne czy ekologiczne projekty),
  • „Negocjacje publiczno-prywatne” (czasami środki na budżet obywatelski pochodzą od prywatnych firm lub organizacji międzynarodowych),
  • „Partycypacja sąsiedzka” oraz „Konsultowanie finansów publicznych” (wprowadzanie budżetu obywatelskiego ogranicza się do konsultacji społecznych, gdzie władze samorządowe zbierają opinie mieszkańców na temat swych projektów)

Różnice miedzy tymi sposobami wprowadzania budżetu, polegają m.in. na tym, skąd pochodzą środki finansowe rozdzielane w ramach tej procedury (środki z budżetów samorządów miast lub gmin albo z innych źródeł) i w jakim stopniu mieszkańcy decydują o przeznaczeniu tych środków. Mieszkańcy mogą określać przeznaczenie środków finansowych i w głosowaniu decydować o tym, które projekty będą realizowane lub w innych modelach – tylko konsultować z władzami przeznaczanie tych środków.

Budżet obywatelski w Polsce

 

Do 2014 roku w Polsce liczba miast, które wprowadziło lub ma zamiar wprowadzić budżet obywatelski wynosi ok. 30. Jest to liczba duża, zważywszy że dopiero w 2011 r. pierwsze polskie miasto zastosowało tę procedurę. Tym pionierskim miastem  w naszym kraju był Sopot, który błyskawicznie znalazł naśladowców. W następnym roku do Sopotu dołączyły Elbląg, Poznań, Zielona Góra, a potem wiele dużych miast z Warszawą na czele. Na terenie województwa lubelskiego budżet obywatelski w 2014 r. wprowadziły m.in. Lublin, Puławy i kilka mniejszych miast.

Metoda realizacji budżetu obywatelskiego w wielu polskich miastach jest podobna. Wzorują się one na rozwiązaniach wykorzystywanych w Sopocie. Jednak każdy samorząd stosuje określone modyfikacje zależnie od swoich potrzeb. Schemat tej procedury wygląda tak, że zawsze w roku poprzedzającym wykonanie zadań przyjętych do realizacji następuje:

  • zgłaszanie pomysłów przez mieszkańców,
  • zweryfikowanie możliwości realizacji tych pomysłów i przedstawienie ich
    do przegłosowania,
  • wybór określonej ilości projektów (zadań do realizacji) mieszkańców poprzez głosowanie.

W wyniku przeprowadzenia całej procedury wybrane zadania zostają wpisane do projektu budżetu jednostki samorządu terytorialnego (JST) na rok następny. Zatem muszą to być zadania, które będą możliwe do wykonania w okresie 12 miesięcy.

Na realizację tych zadań przeznaczone są środki finansowe, które ustalają władze samorządowe. Ich wielkość jest różna w zależności od wielkości  miasta. Najczęściej wielkość tych kwot nie przekracza 1 procenta budżetu.   W mniejszych miastach może być to kwota kilkuset tysięcy złotych, w dużych miastach dochodzi ona do kilku milionów złotych a w Warszawie nawet do 25 milionów złotych. Najważniejsze jest to, że są to pieniądze, o których przeznaczeniu decydują mieszkańcy w głosowaniu.

Po wykonaniu zadań związanych z budżetem obywatelskim stosuje się również ewaluację zmierzającą do podsumowania minionej edycji oraz przygotowania zmian na przyszłość.

Procedura budżetu obywatelskiego wciąż jeszcze jest nowością i nie jest powszechnie znana mieszkańcom, dlatego działania samorządów obejmują również promocję i informowanie, a także działania edukacyjne.